"Thamade" kelimesi üzerinden düşünürken, kelime yapısı (Tha-made, Tham-ade vb) dolayısıyla nasıl ortaya çıktığına ilişkin araştırma ihtiyacı hissettim. Hemen internetten araştırdım, çevreye duyurdum, Kabardey'deki hemşehrilerimizden bilgi istedim.
Bu araştırmalardan, "Thamade" kelimesine çeşitli anlamlar yüklendiği anlaşılmaktadır. Aşağıda yer verildiği üzere "Tha" kelimesi Hz İbrahim veya Hz Musa döneminden itibaren kullanılıyorsa "Tha'lar" yok, sadece "Tha" var demektir. Bizim kanaatimiz de bu yöndedir.
Günümüzde "Thamade" kelimesi, geçmişte verilmiş anlamların nerdeyse tümünden arınarak, yaşça ileri, yaşlı, bir iş için görevlendirilen veya seçilen ya da bilgeliğiyle ön plana çıkan kişiler için kullanılır olmuştur. "Thamade" kelimesi Kafkasya'da komşu halkalar tarafından kullanılmaktadır.
Adıyelerde "Thamade" kelimesinin, geçmişte kullanılış şekline ilişkin olarak, günümüzde getirilen bazı tanımları şu şekildedir:
1.Tanrının makbul (fı=iyi) saydığı, huzuruna kabul ettiği kişi1.
2.Thame yate : Tanrı(lara) veren (sunakta yiyecekler sunan) demektir.
3.Thaxem yade : Tanrı(ların) (huzura ) kabul ettiği kimse demektir2.
4.Tanrı adına düzenleyen, tercih eden, dağıtan, düzenleyen demektir3
5.Tham-(yi)ade. (haşa!) Tanrının babası. (Tha-maho gibi Hiristiyanlık etkisi olbilir A.N)
6.Tanrının kabul ettiği, razı olduğu, birlikte karar kıldığı kişi.
7.Tha'mıde (Tha’yı istemeyen), Thamışe (Tha’yı bilmeyen)4.
...
Rivayete göre “Tha” kelimesi Hz İbrahim veya Hz Musa’dan itibaren kullanılan bir kelime. Yine rivayete göre Kafkasya'da yaşayan varlıklı, zengin, kalbur üstü veya elit diyebileceğimiz toplumun üst kısmını teşkil eden elit kişiler semavi dinlerin kurallarını pek benimsemek istememişler. Dinin kurallarını bilerek ve isteyerek kabullenmek istememişler. Hatta karşı çıkmışlar, tartışmışlar ve hatta kavga etmişler, savaşmışlar. Ne ile “Tha”nın kuralları ve hükümleri ile. İşte bu kişilere o sebeple “Tha”yı-istemeyen” yani “Tha-mıde” denir olmuş zamanla söylem Thamade’ye dönüşmüş.
"Bu gün için Thamade'nin geçmişteki anlamları düşmüş ve nahıj, elit veya bir işte vazifelendirilen, seçilen ya da aklıyla bilge olan kişiler için kullanılır olmuştur."
"Thamade" gibi "Thamışke" içinde bener bir rivayet söz konusu. Rivayete göre “Tha-mıde”lerin dışında, o dönemde, elit sınıfın dışında kalan, daha fakir, geçim derdindeki kişilerde “Tha”yı ve kurallarını hiç bilmediklerinden onlara da “Tha’mışe” “Tha’mije” (Tanrıyı bilmeyen) deniyormuş. Bu kelime de zamanla “Tha’mışke”ye dönüşmüş.
Zamanla "Thamışke" kelimesi de geçmişteki anlamından arınarak “zavallı” anlamında kullanılmaya başlanmış.5
...
Adıyelerde Thamadelikler:
Thamade duruma göre yaşlı (nahıj), bir iş için seçilen veya görevlendirilen kişi yada bilgeliğiyle ön plana çıkan problemlere aklı ve bilgeliğiyle çözüm bulan kişilere denildiğine göre Thamadelik üç gurupta toplanabilir.
1.Nahıj Thamadeler: Yaşın, tecrübenin, bilginin getirdiği bir haldir. Aynen Meclis başkanı seçilene kadar en yaşlı üyenin meclisi yönetmesi gibi. Bir seçim veya görevlendirme gereken bir iş için toplantı yapılacaksa, o seçim veya görevlendirme yapılana kadar yaşlılar Thamadelik yapar. Yada özel olarak Thamade seçmeyi veya görevlendirmeyi gerektirmeyen iş ve toplantılar söz konusu ise yine nahıj Thamadeler o iş ve toplantıyı yürütürler.
2.Bir iş için seçilen veya görevlendirilen Thamadeler: Bu Thamadeler bir iş veya bir vazife için seçilir veya atanırlar. Örneğin düğün Thamadesi, genç kızların ve genç erkeklerin Thamadeleri veya arabuluculuk yada yöneticilik vb vazifeler verilen veya seçilen Thamadeler bu kapsamdadır. Bu Thamadelerin kendilerine verilen iş ve vazifeleri yürütecek asgari donanıma sahip olmaları gerekir.
3.Bilgeliği ile Thamade olanlar: Bunlar toplum içinde veya toplumun diğer toplumlarla ilişkilerinde ortaya çıkan problemleri akıllıca, bilgelikle çözen kişilerdir. Kazanuka Jabağı gibi. Bunlar seçilmez veya atanmaz iseler de o işin çözümünde, o problemin halledilmesinde akıllarıyla, zekalarıyla Thamade olurlar.
Bilgeliğin tüm Thamadelerde olması şart değil ise de, birlikte olması tercih edilecek bir durumdur.
Bu konuya ilişkin Togaje’de vuku bulduğu rivayet edilen iki olayı özetle aktaralım.
...
Örnek Olay1: Bu olay Thamadeliğin bilgelikle örtüşmesi (yani 2 ve 3 gruptakinin aynı kişi olması) halinde çözümler bulunabileceğine ilişkindir.
Rivayete göre bir Adıye köyünden başka bir köye gelin almaya gidilmiş. Köyün yaklaşıldığında gelin alınacak kızın başka birine kaçtığı haberi gelmiş. Düğün Thamadesi bilgeliği de taşıyan biri imiş ki, “gelin alacağımız kız başkasına kaçtığından köye geri döndük” şeklinde bir tavır sergilememiş! Düğün alayı yakınlardaki başka bir Adıye köyünün yakınında konaklamış. O köyün Thamadeleri ile görüşülerek, yeni bir gelin adayı bulunmuş, xabze çerçevesinde işlemler yürütülmüş ve o gelin alınarak köye öyle dönülmüş!
Örnek Olay2: Bu olay ise bilgeliği ile Thamade olan kişiye ilişkindir.
Rivayete göre iki köyün erkekleri, bir arazi anlaşmazlığı veya başka bir sebeple, iki köyün sınırında karşı karşıya gelmişler. Rakip köyün nüfusu belediyelik olacak kadar kalabalık, diğeri ise nüfusu çok daha az olan bir köy. Nüfusu az olan köyden bilgeliği ile tanınan kişisi, kavga başlamadan önce nahiye müdürü ile birlikte alana yetişmişler. Rakip köylüler, bilge Thamadeyi nahiye müdürü sanmış. Çünkü atı, eyer takımları üst ve başı çok gösterişli imiş. Hatta ilk onun atının yularını tutarak buyur etmişler. Bilge Thamade rakip köy halkına seslenmiş, “bu kadar kalabalık ne diye toplandınız, sizin hiç yaşlınız, büyüğünüz, sözü geçen aklı başında olanınız yok mu?” “olacakların sonucunu, yaşanacak acıları, sonrasını biliyormusunuz?” “bu tür konuları aklı başında kişilerle önceden konuşmak gerekir” şeklinde bir konuşma yapmış. Akabinde rakip tarafın yaşlı, aklı başında kişileri ile bilge Thamade kısa bir müzakere yapmışlar ve konu anlaşmayla sonuçlanmış, tatlıya bağlanmış. Bu olay, bilgelikle Thamade olanların, kritik zamanlarda, nasıl ve kiminle ortaya çıktıklarını ve problemi çözüme kavuşturduklarını hikaye etmektedir.
...
1.(Thamadelik Kurumu / 04.06.2013 Tletseruk Nahit Serbest).
2.(Xabze Üzerine Çarşamba, 15 Haziran 2005 15:00Yazan Fahri HuvajKategori Xabze)
3."Xabze Sohbetleri - 3" Thamade ve Haç'eş Kültürü - Bram Alaudin
4.Kafkaskadan görüşülen bazı kişilerin aktardığı rivayetler.
5.Kafkaskadan görüşülen bazı kişilerin aktardığı rivayetler.
Ünlü Adıye düşünürü Kazanuko Jabaği'nin şahsında örnek bulduğu üzere, kişiye saygınlık kazandıran önemli bir etken de; kişinin olaylara yaklaşımı, problemleri çözen görüşleri, işe yarayan fikirleridir. Tüm geçmişlerimize Rabbimden rahmet diliyorum.
YanıtlaSil