"Eski harfli Türkçe Matematik Biyo-Bibliyografyası 1900 1928*" isimli bu kıymetli eser, eski komşum Melek hanım tarafından tarafıma iletilince çok memnun oldum. iktisat fakültesinde yüksek matematik dersleri de aldığım için ilgimi çekti. Kitapta çok kıymetli fikirler gördüm. Sizlerle de bu eserle ilgili gözlemlerimi paylaşmak istedim.
Eser 974 sayfadan müteşekkil. Eserin ön sözünde, bu eserin Osmanlı dönemi boyunca kaleme alınmış matematik eserleri ve yazarlarını incelenmesi hedeflenen çalışmanın, 1900 ila 1928 yılları arasında kapsayan ilk bölümü olduğu ifade ediliyor ve geriye doğru diğer yüzyıllara da kapsayacak devamının geleceği belirtiliyor.
Eserde 71 yazara ait 238 kitap inceleniyor, yazarlar ve eserleri hakkında kısa bilgiler veriliyor. Esere konu bazı kitapların ön sözlerinde dönemin bilim ve teknoloji anlayışını yansıtan yaklaşımlar olduğu bilgileri var.
Eserde incelenen kitapların önemli bir kısmı ders kitabı şeklinde ilkokul ortaokul lise üniversite öğretmen okulu ticaret mektebi mühendislik okulu maliye memurları mektebi gibi eğitim kurumlarında okutulmak üzere telife tercüme edilmiş eserler.
Bu eserlerde cebir, hesap, geometri, mantık, yüksek matematik, istatistik, trigonometri, tasarım geometri, muhasebe, aritmetik, 4 işlem, çarpım tablosu, analitik geometri, sentetik geometri, perspektifle logaritma, sürgülü hesap cetveli, olasılık, finans ve ticaret, matematik hesap oyunları, bankacılık, ticari hesap, faiz, borsa hesapları, defter tutma alanlarını konu almaktadır.
Esere konu kitapların bazısının ön sözlerinde yazarlar yaşadıkları döneme ilişkin bilgiler de vermektedirler. Bazı yazarlar özellikle matematiğin sevdirilmesine yönelik çok değerli fikirler beyan etmişlerdir.
Kimi yazar Osmanlı dönemindeki geri kalmışlığın İslam'a bağlamanın yanlışlığına işaret etmiş, çalışma ve gayret eksikliği olduğunu söylemişlerdir.
Eserde dönemin okulları hakkında da bilgi vermektedir bunlar örnek olarak; Beyazıt Rüştiyesi, Mekteb-i Mülkiye, Mektebi İdadiye, Darülfünun (İstanbul üniversitesi), İTÜ nün öncüleri olan Yüksek mühendis mektebi ve Mühendis mektebi ali, Darül muallimini Aliye, Darüşşafaka, Numuneyi Terakki, Şems'ü maarif mektebi, Hamidiye ticaret mektebi ali, Bahriye-i Şahane mektebi gibi okul sayılabilir.
Bu bilgiler günümüz ders kitaplarında çok okutulmayan bilgilerdir. Zira sanki Osmanlı döneminde hiçbir okul yokmuş bu ilimler okutulmuyormuş gibi bir algı oluşturuluyor. Oysa matematik üzerine yazılmış bu kitaplardan anlaşılıyor ki Osmanlı döneminde de çok ileri ilim bilim dersleri okutulmaktadır: Bu eserlerin bazısı köy okullarına yöneliktir.
Bu eserde dikkatimi çeken bir isim "Salih Zeki'dir. 1864 ile 1921 arasında yaşamıştır. Eserde 39 kitabına yer verilmiştir. Bu kitaplarda çok kıymetli fikirler serdetmiş. Matematiğin öğretimi ve matematiğin tarihi ile ilgili çok kıymetli fikirler sarf etmiş, matematikle ilgili konferanslar vermiş, Darülfünun umumi müdürlüğü yapmış, Halide Edip Adıvar dahil 3 evlilik yapmış, genç yaşta vefat etmiştir.
Bunu niçin söylüyorum özellikle matematik öğretmenleri eğer ulaşabiliyorlarsa bu esere mutlaka göz atsınlar! Matematiğin sevdirilmesi, öğrenilmesi ve kullanılması ile ilgili güzel fikirler var. Zira o dönemin bilim adamları bunlara kafa yormuşlar, bunlardan yararlanmak gerekir. Özellikle matematik zor, matematik öğrenemeyeceğim ön yargısını kırmak açısından bu kaynaklardan yararlanabilir. Matematik öğretmenlerine bunu önerebilirim.
Kitapta matematikle (riyaziye) ile ilgili hemen hemen her konuda eserlere rastlanıyor; geometri yani hendese, küre, koni, silindir mühendisliği, mücesseme yani uzay geometrisi, hendese-i halliye yani analitik geometri, cebir, zihinden işlem, karekök, faiz, elips, çokgenler, topografya, harita, doğrular, paralel doğrular, yay, kiriş, daire, düzgün dörtgenler, esnaflara mahsus hesaplar, köprü inşaatlarına ilişkin hesaplar, hesabı ihtimali yani olasılık hesapları, bankacılık, açılar, teğet, ölçü birimleri, Osmanlı ve batı ölçü birimleri ve bunların mukayesesi, trigonometri, logaritma bunlara örnektir.
Savaş döneminde dahi matematikle ilgili eserlerin verildiğini görüyoruz.
Yani Osmanlı döneminde de bu konuda hayli ileride olunduğu, modern matematik eğitiminin Osmanlı döneminde de çok yaygın olduğu yukarıda saydığımız okul isimlerinden ve kitaplardan anlaşılmaktadır.
Yine matematik alanında gelişme kaydetmek için hakikaten matematiği seven ve sevdirmek isteyenlerin başvurabileceği kıymetli bir eserde emeği geçenlere teşekkür ederiz devamını bekleriz.
*Biyo-bibliyografya: kaynaklar hakkında tanımlayıcı ve değerlendirici yorumlar içeren bir bibliyografyadır.
