Adiyeler'den kastım tüm Kuzey Kafkas halklarıdır. Niçin "Adıye" derseniz, çünkü telaffuzumuz öyle. Adıyeler Kafkasya'nın kadim halklarındandır.
Adıyelerin derin bir kültürleri vardır. Rus-Kafkas savaşları sonunda 1864 yılından itibaren Ruslar tarafından Osmanlı topraklarına sürgün edilmişlerdir.
Adıyeler kendi içlerinde mutlu bir toplumdurlar. Adıyeler kendilerine Adıye demekten, başkalarının da kendilerine Adıye (Çerkes) demelerinden hoşlanırlar. Atalarının yaptıklarıyla ve kültürleriyle övünmeyi severler. Birbirlerini severler, ama ortak iş yapma veya birlik olma konusunda pek başarılı oldukları söylenemez. Tarihte de zannediyorum Prens Yinal (1400 ü yıllar) zamanında birlik olabildiler. Ama dışarıdan çok tutkun ve kapalı bir toplum gibi bir algı oluştururlar. Girdikleri her topluma uyum sağlarlar.
Toplumu daha ileri götürecek çaba, gayret ve üretim noksanlığı var ve bunu gerçekleştirmek zorundalar. Evliliklerini arttırmamaları ve zamanında evlilik yapmamaları nüfusun artışını olumsuz etkilemektedirler. Kızları ile övünmelerinin belli bir noktaya kadar olması, delikanlıların da ön plana çıkmaları gerekir.
Folklar dışındaki kültürel faaliyetlerini de attırmaları gerekir. Kafkasya'ya daha çok seyahatin olması gerekir. Zira gözlemler uygulamaya yansıyacaktır. Ekonomik güç kazanmak gerekir. Belki bu seyahatler bunun yolunu açacaktır. Kuzey Kafkas Cumhuriyetleri arasında ekonomik entegrasyonlar kurulmalı ve ilişkiler güçlendirilmelidir. Yarının ne getireceğini ve ne olacağını kimse bilemez. Tedbirli olmakta yarar vardır.
Adıyeler ile ilgili muhtelif yazılarımız bu yazının sonunda yer almakla birlikte, kitabımız ve notlarımıza da aşağıda yer verilmiştir.
1.İhtiyacımız olan belki de; dışlayıcı değil birleştirici bir yaklaşım, sadece geçmişte kalmayıp bu gün ve gelecek üzere tefekkür eden bir yaklaşım, sadece yapanları değil hiçbir şey yapmayanları da eleştiren/üretime sokan bir yaklaşım! Olumlu yaklaşım!
2."Adıye Kültürü" isimli kitabımızın tanıtımını yapan KAFFED'e, çalışmayı yapan Yemuz Nevzat Tarakçı'ya, imza günü düzenleyen "Şamil Eğitim ve Kültür Vakfı"na, "Şimali Kafkas Derneği"ne, okuyuculara, katkı sunan herkese çok teşekkür ediyorum. Kitabın faydalı olması ve yazacaklara vesile olması dileğiyle.
"Adıye Kültürü" isimli bu kitapta, yazarın Adıye olarak adlandırdığı Kuzey Kafkas Halklarının, sosyal yaşantılarının temelini oluşturan evlilik, düğünler ve aile ile ilgili değerlendirmeleri, Adıyelerin geleceklerine ilişkin bazı tespitleri, Anadolu’da bir Adıye köyü olan Togaje’deki Adıye Kültürüne ait örnekler ile sade hayatı ve kariyer konusunda önerileri yer almaktadır.
3.Adıyelerin kendi kayakları, kayak kültürleri vardır. Bununla ilgi önceki yazı ve video paylaşımlarım aşağıdadır. Bu kültür yaşatılabilir. Adıye kayakları (Lherije) 1889'da Kafkasya'da ne ise günümüzde Türkiye'deki Adıyelerde de aynı, Demiröz'ünde/Togaje'de de aynı. Bu kültürün yaşaması ve dikkat çekmek için önce 2008 de daha sonra 2016 da Elmadağ'da Adıye kayakları (Lherije) ile kayak yaptık. Şimdi yapanlar çoğaldı. Bu kapsamda 2019 da Sivas/Yıldızdağı'ndaki kayak etkinliğine katıldık. Adıye kayak kültürünü korumak ve yaşatmak gerekir.
4.Adıyelerin yemek kültürleri de yaşatılmalıdır. Kabın-pshalive-kürze, velibah, şps gibi yemekler ticari olarak sunulabilir.
5.Adıye kıyafetleri de günümüze uygun olarak tasarlanabilir. En azından Adıye kimliğini yansıtacak hale getirilebilir. Togaje'de "kaptal" dediğimiz gömlek "Adıye gömleği" olarak yeniden sunulabilir.
Her mevsim giyilebilecek Adıye kalpağını çağrıştıracak şapkalar tasarlanabilir.
Gelinlikler, Adıye kıyafetleri şeklinde sunulabilir.
Yamçı, palto yerine tasarlanabilir. Çizmeler de ayakkabı olarak. Üzerinde çalışmak gerekir.
6.Adıye folkloru zengin ve derneklerin pek çoğunun iştigal alanıdır. Oyunların yanında, söyleşi, kitap imza, seminer, konferans, şiir vb konularda da faaliyetler arttırılabilir.
7.Adıyelerin evlilik ve nüfus konusunda yaşadıkları problemi vaktinde evlenmek, bekarları evlendirmek suretiyle çözmelidirler. Aksi takdirde bu haliyle devam etmeleri halinde nüfusları gittikçe azalacaktır.
8.Adıye dilleri yok olmaktadır. Bunun sebepleri aşağı yukarı bellidir. Ekonomik güç, bekarların artması, geç evlilik, Adıye TV açılması vb konulara eğilerek çözümler üretilmelidir.
9.Adıyelerin Wunafe kültürleri vardır. Gelecekleri dahil olmak üzere çeşitli konularda konferans, kurultay gibi büyük çaplı veya dar çerçevede toplantılar ve bilimsel çalışmalar yapılabilir.
10.Kalkınmakta olan toplumlar, kalkınmış toplumları yakalamak için, aradaki farkı kapatmak için çok daha fazla çalışmak zorundadırlar. Ama maalesef tersi bir durum sergilenmektedir. Öyle olursa hakim kültürler baskın olacaktır, tüm dünyada böyledir. Gayret, çaba, üretim ve ekonomik güç sağlanmalıdır.
11.Yok olmanın eşiğinde olan toplumlar (övünerek, kasılarak, oynayarak) kendilerini kandırmaktan vaz geçmeliler! Hayat felsefesi ve tarzlarını gözden geçirmeliler. Gündemlerinde; aile kurmak, çalışmak, üretmek ve böylelikle medeniyet ve kültürü yaşatmak olmalıdır.
12.Evlenmeyinmiş, niçin? Tam tersine, sağlıklı bir toplum için evlenin ve evliliği kolaylaştırmak gerekir. Her anlamda sağlıklı olan budur.
13.Sosyal medyada Adıyelerin paylaşımlarının nerdeyse %90'nının oyun (kafe, şeşen, düğün) ve müzikten ibaret olması, kalanının da siyasi paylaşımlar yapması ne kadar sağlıklı bir durum? Tamam onlarda olsun, ama kültürel faaliyetlerde çeşitlilik ve diğer faaliyetler üzerine tefekkür ve gereğini yapmak gerekir. Sağlıklı toplumun kökleri derin, dinamikleri çeşitlidir. İşlenecek çok konu olmalı!
14.Yaşayan bir toplumun ve fertlerinin; sosyal sorumlulukları, kaygıları, beklentileri, idealleri, gayretleri de vardır. Bunlara da eğilmek gerekir ve bunların da yansıtılması beklenir.
15.Haydi, önce kendimize, sonra ailemize, ve topluma karşı sosyal sorumluluklarımızı yerine getirelim!
16.Evet başkalarının, bu arada Devletin yapması gerekenler var ama, ya bizim yapmamız gerekenler, bu konuda büyük bir eksikliğimiz var gibi! Biz yapacağımızı yaparsak diğerleri de yapacaklarını yapacaklardır, düşüncesindeyim!
17.Toplum olarak, çok mu geçmişe takılıp kalıyoruz, çok mu geçmişte yaşıyoruz? Geçmişten geleceğe sağlam köprüler kurabiliyor muyuz? Niçin geleceğimizi şekillendirecek adımlar atmıyoruz? Geleceği inşa edecek adımlar atılmalıdır.
18.Toplum olarak; kültürümüzde olan iyi uygulamaları görmezden gelme, onları ortaya çıkarma, hayata geçirme problemi yaşıyoruz. İthal uygulamalarda çare arıyoruz. Kültürümüzün güzel uygulamaları öne çıkarılmalıdır.
19.Adıyelerde eskiden, pek çok konu Thamade denilen yetkin kişiler tarafından karara bağlanırdı. Mahkemeye gitmek çok nadirattandı. Kendi içinde meseleleri çözmeyi başarmışlardı. Hayat bulabilir mi? Mesela problem çözücü, uzlaştırıcı olarak!
20.Ünlü Adıye düşünürü Kazanuko Jabağ'ın şahsında örnek bulduğu üzere, Adıyelerde, kişiye saygınlık kazandıran önemli bir etken de; kişinin olaylara yaklaşımı, problemleri çözen görüşleri, işe yarayan fikirleridir.
21.İmkanı olan, yolcuya, yolda kalmışa, misafire, düşküne, ihtiyacı olana yedirsin, içirsin, ikram etsin, toplum insanı olsun derim!
Zira hiç görmediğim Dedemin kışın fırtınada yolda kalmış yakın köylü 10-15 kişiyi misafir edip ikramını Sn Ulucan'dan rahmet okumalarla dinleyeli çok olmadı. Kitabına da koymuş.
"Toplum içine çıkmamış insanın, çayı içilmez. Sana bir çay içirir, dünyayı verdim zanneder, bilmez ki senin üç vakitte de çay içtiğini" derdi Rahmetli babam. Rabbim Rahmet eylesin tüm vefat etmiş geçmişlerimize.
22.Dünyalık kaygı, korku, çekingenlik vb yüzleşin, hayatınızdan çıkıp gideceklerdir.
23.Gupsise dergisini (online) çıkaran gençleri tebrik ediyorum.
24.Tv ekranlarında dizi, film veya programlarda Adıyelerle ilgili olumsuz ifadelerle en etkili mücadele yöntemi; Adıyeleri ve kültürlerini tanıtan, ayrıca Adıye tarihine ilişkin film ve dizilerin yapılmasıdır. Özlemim de bu tür yapımların ortaya çıkmasıdır.
25.21 mayıs 1864 yılı soykırım ve sürgünün senei devriyesi vesilesiyle tüm geçmişlerimize Rabbimden bir kez daha rahmet diliyorum. "Geçmişi unutmadan! Mazeret üretmeden! Geleceğimizi inşa etmeliyiz!"
26.Çerkesya'nın demografik yapısını gösteren 1750 ve günümüzdeki haritalar karşılaştırıldığında, soykırım ve sürgünü çok net göstermekte, aksi açıklama yapanları yalanlamaya yetmektedir.
27.Beslan katliamı! 01 Eylül 2004 Kuzey Osetya. Yıldönümünde, Oset (Kuşha) kardeşlerimizin acısını paylaşıyoruz.
28.Kafkasya özgürlük savaşının efsane ismi Şeyh Şamil'i (1797-1871) rahmetle anıyoruz.
29.28 Mayıs 1945 Drau katliamının yıl dönümü. İngilizler ve Batılılara güvenmenin 8.000 cana mal olduğu Kafkasyalılar için çok acı bir olay. Rabbimden bir kez daha rahmet diliyorum.
30.Suriye etnik yapısı:% 77-83 Arap, % 7-8 Kürt,% 5-6 Türk,% 2 Ermeni,% 1 Çerkes,% 1 diğer ayrıca Filistinli ve Iraklı mülteciler. (Suriye etnik ve dini haritası (haberyirmi.net))
31.Karaçay-Cerkez'de yapılan bir düğün videosu izledim. Eski geleneklere uygun yapılmaya çalışılmış. Düğünde damat yok. O gizlice bir yerden seyrediyor. Gelin post yerine halıya bastırıldı yumuşak karakterli olsun diye. Kaynana gelinin ağzına bal sürdü, tatlı dilli olsun diye. Ama ikazını da yapıyor...!
32.Evlilik: Geç Evlenme ve Toplum Dışındakilerle Yapılan Evlilikler Üzerine-video.
33.Adıye kızağı, Çerkes kızağı, лыэрыжэ-Video
Adıyeler ile ilgili aşağıdaki yazılarımız https://alinural.blogspot.com/ blog adresindedir.
1.Evlilikte de her şey mükemmel değildir, sıkıntılar olacaktır (2022).
2.Ethem bey.(20229.
3.Sürgün-1864 (Özür, Tazminat ve Hakların İadesi) 270522:
4.Aile üzerine (2022).
5.Evlilik üzerine (2022).
6.Thamade, Thamadelikler, Örnek olaylar (2022).
7.Ukrayna-Rusya (2022).
8.Kendi tarafında olmak çok mu zor? (2021).
9.Adıye Yemekleri (2021).
10."Adıye Kültürü" (2021).
11.Adıyebze Ramazan Bayramı Duası-video (2016).
12.Şabze, (щэабджэ)-video (2020).
Aşağıdaki yazılar "Adıye Kültürü" isimli kitabımızda yer almaktadır.
13.Var Olmak İçin, Güçlü Olmak İçin (2019).
14.-Haydi..., -Ama ben...! (2019).
15.Adıye Kızakları: Lherije, Gogen ve Aje (2019).
16.Drau Katliamı 28 MAYIS 1945 (2019).
17.Gelin Elbisesi, Gelinlik (2018).
18."Adıye Halkının Tarihi"- Negume Şore Beçmırze (2017).
19.Üretmek için beyinler yorulmalı (2017).
20.Uzunyayla (Bir Festival, Bir Cenaze ve Bazı Köy Ziyaretleri) (2017).
21.Bekar Kalmak veya Evlenmek (2017).
22.Evlilik Öncesi İzlenecek Yol (Evliliği Zorlaştıran İnsanın Kendisi mi?) (2017).
23.Sağlıklı evlilik sağlıklı aile (2017).
24.Büyükler evlendirmek isterken, gençler/bekarlar niçin nazlanır? (2016).
25.Düğünlerdeki oyun halkaları (2016).
26."Kafkasların Yiğit Halkları Arasında Seyahatler." (2016).
27.Wunafe (2016).
28.Şabze (Bir Kafkas Silahı) (2016).
29.Adıye At Eyeri 270716
30.Togaje/Çivril’de yürüyüş (2016).
31.Rusya Federasyonu Dağılır mı? (2016).
32.Sürgün Sonrası Neler Yapabiliriz? (2016).
33.Sürgünün (1864) Analizi (2015).
34.Evlilikleri Kolaylaştırmak (Adıyeler) (2015).
35.Kalambiy’den Adıye Halk Öyküleri (2014).
36.Kahve nasıl içilir ...Rahat lokum (2014).
37.Togaje’de zanaatkarlık/el işçiliği (2013).
Sunum, söyleşi:
38.Şimali Kafkas Derneği "Kariyer Süreci" (2018).
39.Şimali Kafkas Derneği "Hayatımız ve sadelik"(2017).
40.Şimali Kafkas Derneği "Rusya Federasyonu" gelecek için öngörüler. (2016).
41.Şimali Kafkas Derneği ve Tokat Çerkes Derneği. "Evliliği Kolaylaştırmak" (2015).
(Not: Adiyelerle ilgi muhtelif tarihlerdeki notlarımızdan derlenmiştir).
KanalD de yayınlanan "Bir Umut Yeter" isimli bir dizi de Adıye toplumuna hakaretdı var ve yine satır aralarında gayrimeşru ilişkiler normal ve sevimli gösteriliyordu. Bu sebeple kanala, diziye, yapımcıya, oyunculara ben de tepkiliyim Özür dilensin. (Maalesef doğru dürüst bir özür dilenmemiştir).
YanıtlaSil